Ondergrond eerst: 3D-keuzes in de praktijk

Water- en bodemsturend werken klinkt technisch, maar het principe is vrij eenvoudig. Namelijk: wat gebeurt er als je de ondergrond van meet af aan meeneemt in je ruimtelijke plannen? In de nieuwste aflevering van Ruimtedenkers vertellen Kinranner Colette Gaillard (kwartiermaker Ondergrond, gemeente Haarlem) en Elsa Duijnstee (programmamanager stedelijke ontwikkeling, gemeente Doetinchem) hoe dit het planproces verandert: van 2D- naar 3D-denken.

Sluitstuk wordt startpunt

‘Vroeger was de ondergrond vooral een sluitstuk: oh ja, daar moeten we ook nog iets mee’, vertelt Colette. ‘Maar vergis je niet: er ligt héél veel onder de grond. Kabels, leidingen, riolering, archeologische vondsten, grondwaterstromen. Houd je daar geen rekening mee? Dan kan dat tot een hoop problemen leiden. Denk aan wateroverlast of het verlies van eeuwenoude bodemschatten of beschermde flora en fauna. Daarom draaien we het om: de ondergrond moet vanaf het begin meewegen en richting geven aan onze plannen.’

Alles in kaart

Om naar de bodem te ‘luisteren’, moet je weten wat-ie je probeert te vertellen. In de gemeente Doetinchem brengen ze daarom de ondergrond gedetailleerd in beeld. Elsa: ‘We hebben een signaleringskaart gemaakt en daarin alle beschikbare geodata verzameld en gecategoriseerd. Als je de verschillende lagen over elkaar legt, zie je bijvoorbeeld direct welke gebieden wel of niet geschikt zijn voor woningbouw. Daardoor kun je veel eerder strategische keuzes maken, bijvoorbeeld over grondverwerving of locatiekeuze.’

Ondergrond biedt kansen

Volgens Elsa is de bodem geen belemmering, maar juist een kans. Ze noemt een voorbeeld: ‘We hadden hier in Doetinchem met PFAS-vervuilde klei zonder bestemming. Door die te verhitten en verwerken, maakten we er schone bakstenen van. Circulair, schoon en efficiënt. Dat kan alleen als je preciés weet wat er in de bodem zit.’ Ook voor verduurzaming speelt de bodem een belangrijke rol, vult Colette aan: ‘Op sommige locaties is de ondergrond heel geschikt voor warmte- en koudeopslag, op andere niet. Door dat vroeg te weten, kun je bepalen welke verduurzamende technologie voor een wijk het beste werkt. Zo gebruik je de bodem in je voordeel.’

Integrale blik

Water- en bodemsturend werken kan in de praktijk schuren. ‘Iedere afdeling heeft nog steeds zijn eigen agenda’, merkt Colette op. ‘En dat sectorale denken maakt het lastig om de ondergrond integraal mee te nemen.’ Daar komt bij dat de woningnood groot is én korte- en langetermijnbelangen soms botsen, zegt Elsa. ‘Zo zijn er in de Randstad – onder zeeniveau – hard huizen nodig. Kijk je naar water en bodem, dan is het niet de handigste plek om huizen te bouwen. Maar de behoefte is daar wél het grootst. Een moeilijke afweging, dus. Des te belangrijker om alle factoren, óók de bodem, te overwegen.’

Gelukkig helpt de Omgevingswet om de ondergrond structureel en vroegtijdig in ruimtelijke plannen te betrekken. ‘Voorheen keek iedereen vooral vanuit z’n eigen hokje: parkeren, groen, riolering’, zegt Colette. ‘De Omgevingswet vraagt ons om veel meer integraal te denken. Dat betekent ook dat er nieuwe rollen ontstaan. Denk aan een ondergrondplanoloog, die de verbinding maakt tussen de disciplines.’

Wat levert het op?

Wie de ondergrond op tijd in plannen betrekt, bouwt toekomstbestendiger, zegt Colette. ‘Je kunt piekbuien beter opvangen en profiteren van de sponswerking van de bodem in droge tijden. Bovendien voorkom je verrassingen tijdens de uitvoering. De ondergrond moet een gelijkwaardige plek krijgen aan de omgevingstafel. Alleen dan maak je keuzes die houdbaar zijn voor de toekomst.’

Luistertip

De nieuwe aflevering van Ruimtedenkers staat vanaf 29 september online op Spotify en Podimo. Extra tip: luister ook onze aflevering over netcongestie, waarin we spraken met een energieplanoloog over hoe infrastructuur locatiekeuzes beïnvloedt.

Deze podcast wordt gemaakt door Kinran. Informatie? Check www.kinran.nl. Vragen of ideeën? podcast@kinran.nl